De onzichtbare rekening van hoogfunctionerend autisme
Misleidende illusie van het perfecte plaatje Toen ik op mijn zesentwintigste de diagnose autisme kreeg, viel dat nog onder de noemer ‘hoogfunctionerend autisme’. Hoewel dit geen officiële diagnoseterm is, werd…
Misleidende illusie van het perfecte plaatje
Toen ik op mijn zesentwintigste de diagnose autisme kreeg, viel dat nog onder de noemer ‘hoogfunctionerend autisme’. Hoewel dit geen officiële diagnoseterm is, werd dit gebruikt voor mensen met een autismespectrumstoornis die geen verstandelijke beperking hebben en een normale tot bovengemiddelde intelligentie bezitten.
Mensen met zogenaamd hoog functionerende autisme draaien schijnbaar zelfstandig mee in deze maatschappij. En dat klopt: ik heb een relatie, een koophuis en ik werk. Dat is precies het perfecte plaatje waar de term hoogfunctionerend op is gebouwd: het focust op wat de buitenwereld ziet. Maar in werkelijkheid wekt het de gevaarlijke illusie dat mijn autisme wel meevalt, dat ik cognitief zo sterk ben dat ik geen aanpassing of rust nodig heb. De omgeving ziet een vrouw die een (bijna) volledige werkweek volhoudt, die zelfstandig woont, en die sociaal vaardig oogt doordat ze lacht om een grap en oogcontact kan maken.
De prijs van maskeren
Wat de wereld niet ziet, is dat dit een meedogenloze overlevingsstrategie is. Maskeren. Want om in deze wereld geaccepteerd te blijven, leef ik op andermans script. Ik observeer mijn gesprekspartners in detail, kopieer reacties, bereid alles voor en negeer mijn eigen zintuiglijke overprikkeling structureel. Dat compenseren heeft me het leven gebracht dat ik nu heb, maar het vreet elke druppel energie op. De term hoogfunctionerend negeert de interne prijs die ik hiervoor elke dag betaal. Omdat de buitenkant er functioneel uitziet, worden mijn onzichtbare struggles niet geloofd of snoeihard gebagatelliseerd. Als ik overprikkeld raak of vertraging oploop in mijn brein ziet men dat als luiheid of simpelweg onzekerheid. Men denkt zelfs soms dat ik als autist een soort verborgen superkracht zou moeten hebben, en reageert teleurgesteld als ik slecht een overbelast mens blijk te zijn.
Elk huisje heeft zijn kruisje
Maar dit masker vertoont onvermijdelijk en regelmatig scheuren. Wat er dan overblijft is de rauwe realiteit van mijn autisme. Precies daar ontstaat de miscommunicatie met de buitenwereld. Zodra dat hoogfunctionerende masker niet meer overeind kan worden gehouden, worden mensen ineens geconfronteerd met de daadwerkelijke gevolgen van de beperking. Maar omdat ik er niet ‘ziek’, ‘beperkt’ of ‘autistisch’ uitzie (ik ben immers die hoogfunctionerende vrouw met die baan en dat huis) wordt mijn onvermogen niet gezien voor wat het is. Het wordt genadeloos afgestraft als karakterfout.
Neem bijvoorbeeld het moment waarop ik in een gesprek iets niet begrijp. Ik ga dan in de ogen van anderen vaak ronduit irritante of irrelevante detailvragen stellen. Waar de ander zichtbaar zucht en denkt “Heb je haar weer…” of “Ben je nou echt zo traag van begrip?”, voer ik vanbinnen een wanhopige strijd. Voor mij is die extra informatie pure noodzaak om te begrijpen welke informatie precies met mij wordt gedeeld en wat er van mij wordt gevraagd. Ik kies er niet voor om irritant te zijn of dwars te liggen; mijn brein begrijpt je anders gewoon niet.
Of neem de momenten dat mijn zenuwstelsel zo overbelast is dat het me niet meer lukt om sociaal contact aan te gaan. Ik klap dicht, vermijd oogcontact, trek me volledig terug, reageer niet meer op berichtjes of zeg verjaardagen af. Voor de buitenwereld ben ik op dat moment asociaal, ongeïnteresseerd of onbeleefd. Ze zien iemand die de basisregels van fatsoen overtreedt, en niet iemand waarvan het zenuwstelsel in de fik vliegt door overprikkeling.
Wat de gemiddelde persoon als een bewuste gedragsfout of gebrek aan intelligentie ziet, betekent voor mij dus iets wezenlijk anders. Het zijn de onvermijdelijke gevolgen van een beperking waar ik nul controle over heb en voor de buitenwereld meestal verborgen blijven. Die rauwe realiteit blijft verborgen achter mijn eigen voordeur. Onder andere daarom hebben de meeste mensen met autisme (inclusief ikzelf) vaak moeite met sociale situaties. Want dan word je waargenomen. Waar de gemiddelde persoon de aanwezigheid van een ander als gezellig ervaren, activeert dit bij mensen met autisme een verhoogde staat van paraatheid.
Het leed dat waargenomen worden heet
Zo ook bij mij. Zodra ik merk dat er iemand naar me kijkt of kan kijken, schakelt mijn brein volautomatisch over op dat uitputtende maskeren. Gezichtsuitdrukkingen, de mate van oogcontact, mijn lichaamshouding, de toon van mijn stem: alles wordt onmiddelijk strakgetrokken om aan de norm te voldoen. Alleen al in de fysieke buurt zijn van een ander kost daarom ongekend veel energie en voelt als keihard werken.
Zichtbaar zijn brengt een constante onzekerheid met zich mee. Sociale regels zijn onvoorspelbaar en elke blik van een ander roept direct vragen op. Wordt er nu een reactie van mij verwacht? Doe ik iets vreemds? Begrijp ik de ongeschreven sociale regels van dit moment wel? Omdat mijn sociale intuïtie anders werkt, blijf ik continu scannen en twijfelen. Dat wantrouwen is terecht. Veel mensen met autisme zijn in het verleden veelvuldig gecorrigeerd, verkeerd begrepen of ronduit afgewezen om hun compleet natuurlijke gedrag. Daardoor is de pure ervaring van waargenomen worden keihard gekoppeld aan de angst voor een nieuw oordeel.
Zodra er iemand de kamer binnen stapt verdwijnt je autonome ruimte. Je voelsprieten staan aan en pikken iemands bewegingen, geluiden, micro-expressies en emotionele sfeer in de ruimte op. Je kunt je simpelweg niet meer afsluiten. Dat vraagt veel verwerkingscapaciteit.
En dat begrijpen veel mensen niet. Want hoewel het brein met autisme zich niet kan afsluiten, kan een brein zonder autisme dit wel. Zelfs zó goed, dat hen dit van nature afgaat. Niet gek dus dat de meeste mensen het heel moeilijk vinden om voor te stellen hoe beperkend autisme werkelijk is.
Overvolle mailbox
Dat fundamentele verschil zit hem in de basis: de neurobiologische aanleg. Een brein zonder autisme heeft een feilloos en automatisch werkend filter. Het is ontworpen om de tsunami aan informatie onbewust op de achtergrond te sorteren. Het laat alleen de informatie door wat volgens het brein op dat moment relevant is. Dat gaat volledig vanzelf, net zoals ademhalen.
Maar mijn brein met autisme heeft dat filter niet. Alles komt ongefilterd op exact hetzelfde moment met exact dezelfde sterkte binnen. Terwijl een ander een prikkel dus niet bewust opmerkt, moet mijn brein iedere prikkel actief en bewust verwerken, analyseren en betekenis geven om te begrijpen wat er gebeurt. Ik kan dit zelf het beste beschrijven alsof ik elke minuut van de dag dat ik wakker ben, actief mijn mailbox aan het sorteren ben. Alle mails die binnenkomen bekijk ik letter voor letter, om vervolgens te bekijken of dit informatie is waar ik op dat moment iets aan heb, of dat het de zoveelste ongewenste, nietszeggende reclamemail is.
Dus de volgende keer dat je iemand met autisme ogenschijnlijk moeiteloos ziet meedraaien, onthoud dan even het verhaal van de mailbox. We zijn er met zijn allen aan gewend geraakt om (hoogfunctionerend) autisme te zien als een compliment of superkracht. Maar dat is het niet. Als je de volgende keer iemand met autisme ziet haperen, of weer eens een zoveelste ‘irritante’ detailvraag hoort stellen, adem dan even in voordat je je oordeel klaar hebt. Je kijkt op dat moment namelijk niet naar onwil, desinteresse of karakterfout. Je kijkt naar een brein dat grip probeert te krijgen op de situatie waar het zich in bevindt.