Wees toch lekker jezelf. Je hoeft je voor ons niet anders voor te doen

Mensen die me liefhebben zien hoe kapot ik ben na een dag werken, of horen de verhalen over mijn oververhitte brein. Zodra je het concept van maskeren aan iemand uitlegt…

Mensen die me liefhebben zien hoe kapot ik ben na een dag werken, of horen de verhalen over mijn oververhitte brein. Zodra je het concept van maskeren aan iemand uitlegt zeggen ze met de allerbeste bedoelingen van de wereld: “Maar waarom stop je dan niet gewoon met dat aanpassen? Weest toch lekker jezelf. Je hoeft je voor ons niet anders voor te doen.”

Het klinkt prachtig. Maar de rauwe realiteit? Dit is misschien wel het minst bruikbare advies dat je aan iemand met autisme kunt geven.

De fabel van de pure autist

Als je mensen vertelt over het fenomeen ‘maskeren’, denken ze vaak dat de ‘echte ik’, degene die verstopt zit onder het autistische masker, een wat stillere maar verder prima functionerende versie van mezelf is. Iets excentrieker misschien, met wat meer behoefte aan rust. Maar als ik vandaag de dag volledig zou stoppen met maskeren, en al die aangeleerde mechanismen in één klap zou loslaten, dan gebeurt er iets wat de buitenwereld eigenlijk helemaal niet wil zien.

Zonder dat masker ben ik iemand die je waarschijnlijk niet aankijkt als je tegen me praat. Ik zal je niet vragen naar hoe jij je voelt. En als een emotie me uit het niets compleet overspoeld loop ik zomaar bij je weg. Zonder enige vorm van uitleg. En als ik niet fysiek uit de ruimte kan, begin ik te wiebelen op mijn stoel, staar ik naar de muur, barst ik in woede of andere emotie en hoor niets meer van wat je zegt.

Op het werk loop ik dan bij het koffiezetapparaat straal langs je heen zonder iets te zeggen. Zonder mijn masker klap ik tijdens een vergadering mentaal en fysiek dicht. Ik lach niet meer vriendelijk als iemand om de kern draait, en ik accepteer geen hiërarchie. En als een taak niet gedetailleerd en onlogisch is opgebouwd, zal ik dwangmatig en tot frustratie blijven doorvragen totdat ik voldoende weet om verder te gaan. Ik ga in mijn allerzachtste, versleten joggingbroek aan mijn bureau zitten, simpelweg omdat de naden van een pantalon mijn zenuwstelsel over de kook brengt. Gaat er op het werk een envelop rond voor de babyshower van een collega? Ik betaal niet mee. Waarom zou ik geld uitgeven aan iemand die ik niet ken?

Dat masker afzetten betekent dat ik niet meer aan sociale verplichtingen doe omdat het hoort. Een verjaardag? Ik kom niet en ik stuur ook geen beleefd appje met een smoes. In plaats daarvan sluit ik mezelf misschien wel twaalf uur lang op om me volledig vast te bijten in het onderzoeken van een specifiek onderwerp, en schrijf er waarschijnlijk met plezier een boekwerk van 50 pagina’s over. Mijn telefoon heb ik voor de sier want ik neem niet op als je belt. Kom je onaangekondigd langs? Verspilde moeite, want de voordeur blijft dicht.

Ik zou mijn werk (uiteindelijk) komen te verliezen, en daarmee ook mijn komen. Mijn basis klapt in elkaar. We kunnen het dak boven ons hoofd niet meer betalen. Waar vinden we vandaag de dag nog een ander huis?

Ongemak is geen acceptatie

Wees eens eerlijk. Hoe ongemakkelijk voelde jij je precies bij dit gedrag? Mensen willen heel graag de echte versie van mij zien, zolang die versie maar binnen hun eigen comfortzone past. Zolang ik nog soepel mee kan draaien in het normale leven. Als ik echt stop met maskeren, word ik voor veel mensen botweg ongemakkelijk. Mensen vinden me onbeleefd, vreemd of volledig ongeïnteresseerd. Door “lekker mijzelf te zijn” verlies ik vriendschappen en raak ik in een sociaal isolement. Hoeveel vrienden denk je dat er overblijven als je maandenlang alleen maar ‘nee’ verkoopt of niet meer reageert? Mensen vatten dat onvermijdelijk persoonlijk op. Ze zien desinteresse, geen neurobiologische grens.

Maar iedereen past zich toch wel eens aan?

“Maar het is toch niet zo zwart-wit?” hoor ik je denken. “Iemand zonder autisme doet toch ook dingen die hij liever niet doet? Dat kost ons óók energie. Dat is toch geen excuus om je zo te gedragen?”

Ja, iedereen past zich aan. Iedereen lacht wel eens naar een collega terwijl je deze collega niet kunt zien of luchten, of gaat naar een verjaardag terwijl je liever op de bank ligt. Maar er is een fundamenteel verschil tussen sociaal wenselijk gedrag en autistisch maskeren.

Voor iemand zonder autisme is aanpassen zoiets als het dragen van een iets te krappe spijkerbroek naar een etentje. Het zit niet lekker, het kost wat moeite, maar na afloop trek je de broek uit en heb je nergens meer last van. En eigenlijk zou je liever een biefstuk hebben gegeten dan sushi, je gezelschap vind sushi lekkerder en ach… Het heeft toch wel gesmaakt. Toch heb je tijdens het etentje veel plezier gehad en bent het grootste gedeelte van de tijd de iets te krappe broek gewoon vergeten. Je poetst je tanden en stapt na een geslaagde avond in bed.

Nu zit aan de andere kant van jullie tafel een vrouw met autisme. Ook zij heeft een iets te krappe spijkerbroek aan. Terwijl ze in dat restaurant zit voelt ze elke vierkante millimeter stof schuren over haar huid. De naden snijden en prikken als scherpe naalden en messen. Ze voelt de randen van de broekspijpen knellen aan haar enkels. Het etiket prikt in haar rug. Ze raakt in paniek maar moet dit zien te bedwingen wil ze niet belanden in een paniekaanval of meltdown. Terwijl ze jullie gesprek probeert te volgen voelt ze zich claustrofobisch gevangen door haar broek. Het geluid van alle pratende mensen in het restaurant voelt alsof een muur op haar afkomt en eigenlijk verstaat ze niet meer wat je zegt. En de glazen die de ober plotseling laat vallen maken zo’n scherp geluid dat ze ervan schrikt. De adrenaline zorgt voor een complete escalatie van de paniek en het is niet meer houdbaar. Ze kijkt verward uit haar ogen. Jij moet erom lachen. Mensen om haar heen zijn aan het lachen. “Lachen ze mij uit?”
Ze krijgt steeds minder lucht en focust op haar ademhaling. Elke ademhaling stuurt ze nu handmatig aan om ervoor te zorgen dat ze er geen enkele mist en overslaat. Ze krijgt niets meer mee van de avond. Vanaf nu is haar taak om de avond te zien overleven. Bij thuiskomst is ze compleet ontregeld. Ze slaapt de hele nacht niet, de nacht daarna ook niet, en zal de hele week nodig hebben om te herstellen van deze avond.

“Is het dan echt zo dramatisch?” Ja, het kan echt zo dramatisch zijn. Probeer je voor te stellen dat, terwijl zij zich zo ontregeld heeft gevoeld, alles in haar macht heeft ingezet om een normale gesprekspartner en gezelschap voor je te zijn. Je hebt misschien ergens op de avond een iets verwarde blik gezien die je niet helemaal begreep. Maar dit was hooguit wat vreemd en je hebt gelachen om haar sociale ongemakkelijkheid. En dat ze aan het einde van de avond alleen nog maar kon knikken in plaats van praten kwam vast door haar vermoeidheid.

Waarom doe ik dit mezelf aan?

Misschien vraag je je na het lezen van dat voorbeeld af: waarom doet ze zichzelf dit aan? Waarom blijf je dan in die situatie zitten? En wat voor plezier kun je op deze manier eigenlijk nog uit het leven halen?

Die vrouw aan de andere kant van de tafel, dat ben ik. En die vragen stel ik mijzelf dus ook zeer regelmatig. Waarom ik dit doe? Omdat de wereld niet stopt met draaien, en ik niet van plan ben te stoppen met leven. Omdat ik, zoals ik eerder beschreef, mijn baan, mijn inkomen en mijn plek in de maatschappij wil behouden.

Maar als het overleven me zoveel kost, waar zit dan nog de lol? Een vraag met geen eenvoudig antwoord. Dat zit voor mij namelijk in de momenten waarop het masker af mag, maar ook op de momenten waarin ik het masker dragen moet. Het leven is geven en nemen. Dat ik dit vrijwillig doorsta doe ik niet voor een vreemde.

Mijn masker vanaf vandaag voor honderd procent afzetten is een fabeltje. Dat trekt de buitenwereld niet, en de prijs die ik daarvoor betaal is sociaal en financieel gezien onbetaalbaar. Maar het masker continu ophouden is een onhoudbare slijtageslag die me langzaam kapotmaakt.

Daarom ben ik elke dag opnieuw op zoek naar de middenweg. Een wankele balans waarbij ik net genoeg meebeweeg om niet uit de boot te vallen, maar hard genoeg op de rem trap om mezelf niet volledig kwijt te raken. Dat betekent dat ik vaker ‘nee’ zal moeten verkopen, en dat ik af en toe de randjes van mijn masker bewust een beetje laat zakken.